Từ hộ đơn lẻ đến chuỗi giá trị: Vào HTX để sầu riêng không bị ép giá - Tạp chí Vnbusiness

Ở xã Dliê Ya, sầu riêng đã trở thành cây trồng chủ lực gắn liền với sinh kế của hàng ngàn hộ gia đình. Với 4.612 ha sầu riêng, trong đó khoảng 3.000 ha đang cho thu hoạch, sản lượng hằng năm của xã vượt mức 46.600 tấn.

Từ vườn cây riêng lẻ đến vùng nguyên liệu chung

Thực tế nhiều năm qua, không ít hộ dân trồng sầu riêng ở Dliê Ya vẫn sản xuất theo thói quen tự phát. Thiếu thông tin thị trường và quy trình canh tác chưa đồng bộ khiến nông dân dễ rơi vào thế bị động trước biến động giá cả.

Sầu riêng là loại quả tươi có thời gian thu hoạch ngắn, người trồng buộc phải bán theo thời điểm, trong khi thương lái lại nắm quyền sinh sát trong việc lựa chọn nguồn hàng và ấn định giá thu mua.

Với đồng bào dân tộc thiểu số, rào cản này càng lớn. Khả năng tiếp cận kỹ thuật và thị trường của họ còn hạn chế, khiến việc tự đáp ứng các yêu cầu khắt khe của chuỗi cung ứng hiện đại như truy xuất nguồn gốc hay kiểm soát dư lượng trở nên quá sức.

Đây chính là khoảng trống mà kinh tế tập thể lấp đầy. Tham gia HTX, các hộ dân không còn phải đơn độc xoay xở. Sức mạnh của từng mảnh vườn nhỏ được cộng gộp thành một vùng nguyên liệu quy mô lớn, chất lượng đồng đều và cung ứng ổn định.

Quan trọng hơn, HTX đóng vai trò trung gian thu gom, tổ chức lại sản xuất, giám sát tiêu chuẩn và thiết lập các cam kết tiêu thụ trực tiếp với doanh nghiệp, giải bài toán thị trường tiêu thụ cho thành viên, nông dân liên kết.

Tại Dliê Ya, bước chuyển mình từ sản xuất phân tán sang vùng nguyên liệu chuẩn hóa đang được cụ thể hóa thông qua chiến dịch số hóa dữ liệu sầu riêng. Trong đợt cao điểm 30 ngày đêm, chính quyền địa phương đã quyết liệt chuẩn hóa và kết nối dữ liệu mã số vùng trồng với hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Ông Mai Quốc Doanh, Chủ tịch UBND xã Dliê Ya, nhấn mạnh: "Việc số hóa dữ liệu bảo đảm nguyên tắc 'một lần khai báo, nhiều lần sử dụng', không yêu cầu người dân và doanh nghiệp kê khai lại dữ liệu đã có, không phát sinh thủ tục hành chính và chi phí không cần thiết."

Vào HTX để phá vỡ thế "bị ép giá"

Đến nay, toàn xã Dliê Ya đã được cấp 82 mã số vùng trồng (gồm 29 mã xuất khẩu và 53 mã nội địa). Tuy nhiên, mã số vùng trồng không phải là "bùa hộ mệnh" bảo chứng cho việc đương nhiên bán được giá cao. Nó chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn liền với sự kỷ luật trong quy trình canh tác và tổ chức tiêu thụ.

Nhận thức được điều này, nhiều nông dân đã chủ động thay đổi. Ông Quách Đình Thinh (thôn Đoàn Kết), người vừa hoàn tất đăng ký mã số vùng trồng cho hơn 1 ha sầu riêng (sản lượng 20 tấn/năm), chia sẻ: "Người dân rất hoan nghênh việc đăng ký bởi mong muốn nông sản trước hết là an toàn cho chính gia đình mình, sau đó là bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng, đồng thời trực tiếp nâng cao giá trị sản phẩm khi xuất bán."

Để duy trì uy tín của mã số vùng trồng, sự liên kết qua HTX là yếu tố sống còn. HTX sẽ là đầu mối giám sát nhật ký canh tác, hướng dẫn kỹ thuật đồng bộ, qua đó bảo đảm uy tín của cả một vùng nguyên liệu rộng lớn trước các đối tác khó tính.

Bằng việc tập hợp sản lượng và xây dựng lịch thu hoạch khoa học, HTX thay mặt hàng trăm hộ dân để làm việc trực tiếp với các đối tác thu mua chuyên nghiệp. Nguồn cung dự báo được, chất lượng kiểm soát được chính là vũ khí sắc bén nhất trên bàn đàm phán.

Tuy nhiên, thông điệp "vào HTX để được bao tiêu" cần được hiểu đúng bản chất. HTX không thể chống lại quy luật cung cầu của thị trường, nhưng một tập thể có tổ chức chắc chắn sẽ bảo vệ thành viên tốt hơn một cá nhân đơn độc.

Do đó, việc vận động đồng bào dân tộc thiểu số tham gia HTX phải đi đôi với việc giải thích rõ ràng về quyền lợi, nghĩa vụ và cơ chế phân phối lợi ích. HTX phải chứng minh được hiệu quả bằng những dịch vụ thiết thực, giúp nông dân giảm chi phí đầu vào và tăng doanh thu đầu ra.

Liên kết doanh nghiệp, gia tăng giá trị nông sản

Mã số vùng trồng hay HTX quy mô lớn là những mắt xích nền tảng. Ông Nguyễn Văn Thanh Bình, Tổng Giám đốc HTX Xanh Cao Nguyên, phân tích: "Việc xây dựng mã số vùng trồng phải gắn liền với kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và liên kết tiêu thụ. Mã số không chỉ là công cụ quản lý mà còn là tài sản chung về uy tín của cả vùng sản xuất."

Theo ông Bình, sự phân công lao động trong chuỗi là rõ ràng, nông dân sản xuất chuẩn; HTX tổ chức, điều phối và kết nối; còn doanh nghiệp đầu tư vốn, công nghệ và phát triển thị trường.

HTX không cạnh tranh với doanh nghiệp, mà tạo ra bệ phóng để doanh nghiệp tiếp cận nguồn nguyên liệu hoàn hảo nhất.

Hơn thế nữa, bài toán đường dài của sầu riêng không thể chỉ dừng lại ở việc bán quả tươi. Bà Nguyễn Lan, Giám đốc điều hành HTX Hala Farm Việt Nam, nhận định: "Nếu chỉ bán nguyên liệu thô, giá trị tạo ra luôn có giới hạn. Vì vậy, HTX cần xuất phát từ nhu cầu người tiêu dùng để tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm phù hợp."

Việc chuẩn hóa nguyên liệu tiến tới chế biến sâu đòi hỏi cái bắt tay chiến lược giữa HTX và cộng đồng doanh nghiệp.

Dù chế biến sâu chưa thể thay thế ngay lập tức thị trường quả tươi mang lại lợi nhuận tức thì, nhưng nó là mỏ neo an toàn cho những đợt khủng hoảng thừa cục bộ. Kết hợp với việc phát triển sản phẩm OCOP, thương mại điện tử và chuyển đổi số, HTX sẽ giúp nông sản địa phương xây dựng được sức chịu đựng dẻo dai trước mọi biến động.

Đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, HTX được vận hành sát với tập quán canh tác. Những buổi tập huấn cầm tay chỉ việc ngay tại vườn, những bản hợp đồng được giải thích cặn kẽ từng điều khoản sẽ kéo người dân lại gần hơn với mô hình kinh tế tập thể.

Từ những nỗ lực số hóa vùng trồng sầu riêng tại Dliê Ya, có thể thấy HTX đang làm đúng sứ mệnh của mình, đưa những hộ nông dân từ vị thế yếu thế, rời rạc hội nhập vào chuỗi giá trị một cách đàng hoàng, chuyên nghiệp.

Vào HTX không phải để nông dân giao phó số phận hay mất đi quyền tự quyết, mà chính là để họ có thêm tiếng nói mạnh mẽ, có năng lực thương lượng bình đẳng và tự tay định đoạt tương lai bền vững cho vườn cây của mình.

Trung Phong