Hòa giải ở cơ sở: Người giữ bình yên ở buôn làng - Báo Kiểm Toán
Ở nhiều buôn làng Đắk Lắk, khi mâu thuẫn phát sinh, già làng và người có uy tín thường là những người được tìm đến để khuyên giải, kết nối các bên và giữ gìn sự đồng thuận trong cộng đồng. Phát huy vai trò ấy trong hoạt động hòa giải ở cơ sở là cách đưa pháp luật đến gần người dân hơn. Nhưng để sự nể trọng trở thành sức mạnh giải quyết tranh chấp đúng pháp luật, người hòa giải cần được trang bị kiến thức, kỹ năng và cơ chế hỗ trợ phù hợp.
Khi tiếng nói của cộng đồng có thể ngăn mâu thuẫn đi xa
Trong một buôn làng, có những mâu thuẫn mà giấy tờ hay những lời giải thích khô cứng chưa chắc đã tháo gỡ được ngay. Đó là khoảng trống mà già làng, người có uy tín và những người am hiểu phong tục, quan hệ cộng đồng có thể góp phần lấp đầy. Họ hiểu hoàn cảnh của từng gia đình, biết những mối quan hệ cần gìn giữ và có khả năng diễn giải vấn đề bằng ngôn ngữ gần gũi với người dân. Sự tham gia của họ có thể giúp giảm khoảng cách giữa người có tranh chấp với chính quyền, cơ quan tư pháp và những quy định pháp luật còn xa lạ.
Tuy nhiên, uy tín cộng đồng không thể thay thế kiến thức pháp luật. Một thỏa thuận có thể được các bên chấp nhận vì nể người đứng ra dàn xếp, nhưng vẫn cần xem xét tính tự nguyện, sự phù hợp với pháp luật và quyền lợi của từng bên. Vì vậy, giá trị của hòa giải ở cơ sở không chỉ nằm ở khả năng đưa các bên trở lại đối thoại, mà còn ở việc giúp họ tìm được phương án giải quyết phù hợp với quy định pháp luật.
Cùng với pháp luật nhà nước, luật tục và phong tục có thể đóng vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng. Những quy ước thúc đẩy sự đoàn kết, tôn trọng lẫn nhau, hỗ trợ người gặp khó khăn và giải quyết bất đồng bằng đối thoại có thể là nền tảng thuận lợi cho hòa giải. Nhưng tập quán không thể được viện dẫn để duy trì sự bất bình đẳng, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp hoặc buộc một bên chấp nhận thỏa thuận trái pháp luật.
Đây là ranh giới đòi hỏi sự am hiểu và bản lĩnh của người hòa giải. Họ cần biết phát huy những giá trị tích cực của cộng đồng, đồng thời nhận diện những tập quán không còn phù hợp hoặc trái quy định pháp luật. Khi gặp tình huống phức tạp, việc tham vấn cán bộ tư pháp, cơ quan chuyên môn hoặc người có kiến thức pháp luật là cần thiết để tránh biến thiện chí hòa giải thành một quyết định thiếu căn cứ.
Muốn phát huy uy tín, phải đầu tư cho năng lực
Người có uy tín có thể là cầu nối quan trọng, nhưng không thể mặc nhiên giao cho họ mọi trách nhiệm giải quyết tranh chấp. Hòa giải viên cần được bồi dưỡng kỹ năng lắng nghe, đặt câu hỏi, xử lý tình huống căng thẳng, nhận diện vấn đề pháp lý và hướng dẫn các bên tìm đến đúng cơ quan khi vụ việc vượt quá phạm vi hòa giải.
Tại Đắk Lắk, nỗ lực bồi dưỡng và đầu tư cho mạng lưới này đã mang lại những con số biết nói. Tính đến tháng 6/2026, tỷ lệ hòa giải thành công ở cơ sở trên địa bàn tỉnh đạt mức 75%. Toàn tỉnh hiện đang duy trì mạng lưới rộng khắp với 2.816 tổ hòa giải và 17.496 hòa giải viên, phủ sóng 100% thôn, buôn, tổ dân phố. Trong đó, lực lượng nòng cốt làm nên thành công của các vụ hòa giải chính là các già làng, trưởng thôn và những người có uy tín trong cộng đồng. Nguồn lực hậu thuẫn cho mạng lưới này cũng được củng cố vững chắc hơn nhờ Nghị quyết số 23/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh quy định chi tiết mức chi đảm bảo. Sự kết hợp giữa uy tín cá nhân, kiến thức pháp luật và nguồn lực tài chính đã biến các tổ hòa giải thành những thiết chế thực chất, giữ bình yên ngay từ cơ sở.
Một già làng có thể giúp hai gia đình ngồi lại với nhau. Một hòa giải viên được trang bị tốt có thể giúp họ hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và lựa chọn cách giải quyết phù hợp. Giữ bình yên ở buôn làng vì thế không chỉ là công việc của những người có uy tín, mà còn là trách nhiệm của chính quyền trong việc tạo điều kiện để họ thực hiện đúng vai trò.
