Giữ hồn buôn làng trên sắc thổ cẩm - Báo Biên phòng

Những hoa văn kể chuyện buôn làng

Bên những mái nhà dài, từ những khung cửi mộc mạc, đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ Ê Đê, Ba Na đã tạo nên những tấm thổ cẩm mang vẻ đẹp riêng với đường nét hình học khỏe khoắn, mạch lạc. Trên nền vải đen, những gam đỏ, trắng, vàng nổi bật tạo nên sự tương phản giàu sức biểu cảm. Các hình thoi, tam giác, đường kẻ, nét gấp khúc... được sắp xếp liên hoàn, tạo nên những nhịp điệu riêng trên mặt vải.

Mỗi dân tộc có cách tạo hình thổ cẩm riêng. Thổ cẩm Ba Na thường gây ấn tượng bởi những mảng hoa văn hình học lớn, bố cục rõ ràng và màu sắc mạnh. Trong khi đó, thổ cẩm Ê Đê thiên về những đường nét giản dị, tinh tế trên nền vải sẫm màu. Dù khác nhau về cách phối màu và tạo hình, những tấm thổ cẩm đều gặp nhau ở một điểm: đó là sự kết tinh của bàn tay lao động, óc sáng tạo và tình yêu đối với văn hóa cộng đồng. Chính sự khác biệt ấy tạo nên nét đặc trưng văn hóa của từng cộng đồng. Với người ngoài, một hoa văn có thể chỉ là họa tiết trang trí đẹp mắt; nhưng với người trong buôn làng, cách phối màu, cách sắp xếp đường nét, kiểu trang phục và hoàn cảnh sử dụng đều gợi nhắc đến những ký ức quen thuộc. Đó có thể là ký ức về một lễ hội, một dịp sum họp gia đình, một ngày vui của cộng đồng hay đơn giản là hình ảnh người bà, người mẹ miệt mài bên khung cửi trong những buổi chiều yên ả.

Tại buôn Thống Nhất, xã Suối Trai, tỉnh Đắk Lắk, nghệ nhân H'Lua vẫn ngày ngày cần mẫn bên khung cửi. Với bà, giữ nghề không chỉ là làm ra những tấm vải đẹp mà còn là giữ lại cách làm, hoa văn và những câu chuyện văn hóa của cha ông. Mỗi đường dệt nối tiếp nhau cũng là một cách trao truyền nghề cho thế hệ trẻ. Ở những người phụ nữ như nghệ nhân H'Lua, khung cửi gần như trở thành một phần của đời sống. Những động tác tưởng chừng đơn giản nhưng phía sau là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Điều quý hơn cả là họ không chỉ giữ nghề cho riêng mình mà còn trở thành những “người truyền lửa” trong cộng đồng. Khi một người trẻ biết dệt, biết phân biệt hoa văn, biết trân trọng trang phục truyền thống, một phần ký ức văn hóa của buôn làng lại có thêm cơ hội được tiếp nối.

Đưa thổ cẩm vào đời sống hiện đại

Trong đời sống hiện đại, thổ cẩm đang đứng trước những thay đổi không nhỏ. Nghề dệt thủ công vốn cần nhiều công sức nhưng thu nhập chưa tương xứng cũng khiến không ít người trẻ lựa chọn công việc khác. Sự thay đổi về nhu cầu sử dụng cũng đặt ra thách thức đối với nghề dệt. Nếu trước đây, thổ cẩm gắn chặt với trang phục thường ngày hoặc các sinh hoạt cộng đồng, thì nay không phải gia đình nào cũng sử dụng thường xuyên. Một sản phẩm mất nhiều ngày, thậm chí nhiều công đoạn chuẩn bị nhưng thị trường tiêu thụ hạn chế sẽ khó tạo động lực để người trẻ theo nghề lâu dài.

Từ một tấm vải truyền thống, hoa văn thổ cẩm có thể được sử dụng trên nhiều sản phẩm nhỏ gọn, tiện dụng hơn. Khi xuất hiện trên túi xách, khăn choàng, đồ trang trí hay quà lưu niệm, thổ cẩm không còn bó hẹp trong một không gian sử dụng nhất định. Tuy nhiên, điều đáng nói là quá trình đổi mới sản phẩm cần đi cùng với việc giữ được bản sắc. Nếu chạy theo thị hiếu mà làm mất đi những đặc trưng về màu sắc, họa tiết hay kỹ thuật, sản phẩm có thể trở nên bắt mắt nhưng lại mờ nhạt về giá trị văn hóa. Bởi vậy, sự sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi dựa trên hiểu biết về truyền thống, biết điều gì có thể thay đổi để phù hợp với đời sống mới và điều gì cần được gìn giữ. Nếu được giới thiệu đúng cách, một sản phẩm thổ cẩm có thể trở thành “sứ giả” văn hóa. Du khách không chỉ mua một chiếc túi hay một tấm khăn, mà còn có thể được nghe câu chuyện về cách tạo hoa văn, về người đã dệt ra sản phẩm, về buôn làng nơi nghề được duy trì. Chính câu chuyện ấy làm tăng giá trị của sản phẩm, đồng thời giúp người mua hiểu rằng, phía sau mỗi món đồ thủ công là nhiều giờ lao động và cả một lớp trầm tích văn hóa.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Hoài Sơn, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian của tỉnh Đắk Lắk: “Giữa nhịp sống hiện đại, những sắc thổ cẩm vẫn âm thầm tồn tại như một dòng chảy bền bỉ của văn hóa buôn làng. Chừng nào còn tiếng thoi đưa bên mái nhà dài, còn những người phụ nữ cần mẫn dệt hoa văn bằng tình yêu quê xứ, thì hồn cốt văn hóa ấy vẫn hiện diện trên từng sợi chỉ, từng tấm áo mang sắc màu thổ cẩm”.

Giữ nghề dệt thổ cẩm, vì thế, không chỉ là bảo tồn một nghề thủ công truyền thống. Đó còn là giữ lại ký ức, thẩm mỹ và phương thức trao truyền văn hóa của cộng đồng. Khi những giá trị truyền thống được tiếp sức bằng tư duy sáng tạo, sản phẩm thổ cẩm có thể bước ra khỏi phạm vi lễ hội, nghi lễ để đồng hành cùng cuộc sống hôm nay. Để làm được điều đó, vai trò của chính cộng đồng giữ nghề là yếu tố quan trọng. Những nghệ nhân, người cao tuổi am hiểu hoa văn, kỹ thuật dệt chính là “kho tư liệu sống” cần được trân trọng. Cùng với đó, việc tạo điều kiện để người trẻ được tiếp cận nghề, được học và thực hành thường xuyên sẽ quyết định khả năng tiếp nối lâu dài. Một nghề truyền thống chỉ thực sự sống khi có người làm, có người sử dụng và có thế hệ kế tiếp sẵn sàng tiếp nhận.

Hoàng Hà Thế