Tháo gỡ 'điểm nghẽn' về mã số vùng trồng sầu riêng - Bài 1: Rào cản từ 'tấm hộ chiếu' - Báo Tin Tức TTXVN
Chỉ còn khoảng nửa tháng nữa, nông dân tỉnh Đắk Lắk sẽ vào chính vụ thu hoạch sầu riêng năm 2026. Bên cạnh áp lực về giá cả và nguy cơ giảm năng suất do thời tiết, thực trạng số lượng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói - 'tấm hộ chiếu' xuất khẩu chính ngạch còn quá khiêm tốn so với quy mô diện tích và sản lượng làm nông dân Đắk Lắk cùng các doanh nghiệp trăn trở, đứng ngồi không yên.
Phóng viên TTXVN thực hiện 2 bài viết với chủ đề: Tháo gỡ “điểm nghẽn” về mã số vùng trồng sầu riêng, nhằm phản ánh những “nút thắt” từ thực tiễn, đồng thời ghi nhận những nỗ lực và giải pháp cấp bách đang được triển khai nhằm khơi thông dòng chảy xuất khẩu, giúp người nông dân an tâm với bài toán sinh kế và đưa ngành hàng sầu riêng phát triển bền vững.
Bài 1: Rào cản từ "tấm hộ chiếu”
Những năm gần đây, sầu riêng đã mang lại sinh kế bền vững cho nông dân tỉnh Đắk Lắk. Tuy nhiên, trước thềm mùa vụ thu hoạch năm nay, ngành hàng tỷ đô này đối mặt với một “điểm nghẽn” lớn khi số lượng mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói được cấp phép còn rất khiêm tốn, khiến không ít nông dân và doanh nghiệp loay hoay với bài toán đầu ra.
Diện tích nhiều, mã số ít
Được mệnh danh là “thủ phủ” sầu riêng của cả nước, niên vụ sầu riêng năm 2025 của tỉnh Đắk Lắk đã mang về doanh thu xuất khẩu hơn 1,1 tỷ USD, chiếm gần 30% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam. Hiện nay, tỉnh có gần 45.000 ha sầu riêng, trong đó diện tích cho thu hoạch khoảng 30.000 ha, sản lượng năm 2026 ước khoảng 500.000 tấn.
Đến nay, tỉnh mới chỉ được phê duyệt 280 mã số vùng trồng sầu riêng với diện tích 7.500 ha và 42 mã số cơ sở đóng gói. Ngoài ra, tỉnh đang có 253 vùng trồng và 93 cơ sở đóng gói chờ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) kiểm tra, phê duyệt. Sản lượng lớn nhưng mã số ít khiến phần lớn sản lượng của niên vụ năm nay gặp áp lực rất lớn về xuất khẩu nếu việc cấp mã số vùng trồng không được đẩy nhanh. Một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ mã số vùng trồng của tỉnh đạt thấp do vướng quy định về trồng xen. Trong khi thực tế khoảng 70% diện tích sầu riêng tại Đắk Lắk được trồng xen canh với cà phê, hồ tiêu.
Gia đình bà Hồ Thị Châu ở xã Ea Knuếc, tỉnh Đắk Lắk canh tác 200 cây sầu riêng Dona từ năm 2004 trên diện tích 2 ha trồng xen cà phê. Trong quá trình sản xuất, gia đình bà Châu đã tuân thủ quy trình VietGAP, ghi chép nhật ký canh tác và thực hiện truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ Blockchain. Thế nhưng nhiều năm qua, gia đình bà Châu vẫn mòn mỏi chờ được cấp mã số vùng trồng, nguyên nhân do diện tích này không đáp ứng quy định về sản xuất chuyên canh đơn thuần một loại cây.
Bà Hồ Thị Châu chia sẻ, phần lớn hộ dân trong vùng nhận khoán đất của Công ty TNHH MTV Cà phê - Ca cao Tháng 10. Theo hợp đồng, người dân phải duy trì diện tích cà phê để giao nộp sản lượng theo cam kết, nên không thể chuyển hoàn toàn sang chuyên canh sầu riêng. Chuẩn bị vào thu hoạch chính vụ, gia đình bà rất lo lắng, loay hoay tìm đầu ra cho khoảng 37 tấn sầu riêng.
Tương tự, ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Tân Lập Đông, xã Pơng Drang cho biết, hợp tác xã luôn tuân thủ quy trình canh tác theo hướng VietGAP, hàng năm test mẫu không bị nhiễm cadimi cũng như các kim loại nặng. Tuy nhiên, ngoài 5 mã số vùng trồng (diện tích 50 ha) được cấp từ năm 2022, đến nay vẫn chưa có thêm mã số mới do phần lớn diện tích của hợp tác xã xen canh trong vườn cà phê và nằm trên đất nông, lâm trường.
“Mùa thu hoạch sầu riêng đã cận kề, sản lượng lớn nhưng mã số vùng trồng được cấp thì quá ít. Trong khi đó, thời tiết năm 2026 tương đối khắc nghiệt, nắng nóng kéo dài khiến cây phát triển chậm. Đến giai đoạn xả nhụy thì mưa quá nhiều làm giảm tỷ lệ đậu quả. Vì vậy, hợp tác xã có rất nhiều nỗi lo, sự vào cuộc của cơ quan chức năng giúp tháo gỡ khó khăn về mã số vùng trồng trong thời điểm này rất cần thiết”, ông Nguyễn Hữu Chiến chia sẻ.
Đánh giá về vai trò của mã số vùng trồng, ông Lê Tấn Dũng, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất dịch vụ nông nghiệp Thăng Tiến, xã Krông Pắc cho rằng, vùng sản xuất sầu riêng có mã số vùng trồng luôn chiếm ưu thế rõ rệt trong việc xuất khẩu, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tăng giá trị hàng hóa. Ngược lại, diện tích không có mã số vùng trồng thường chỉ tiêu thụ nội địa, khó bảo đảm đồng bộ về chất lượng. Do đó, việc mở rộng diện tích vùng trồng được cấp mã số là nhiệm vụ cấp thiết trong lộ trình nâng tầm sầu riêng Việt.
“Năm 2025, hợp tác xã đã được phê duyệt cấp 6 mã số vùng trồng sầu riêng với diện tích 130 ha. Thời gian qua, hợp tác xã đã thiết lập được 12 mã số vùng trồng khác và đang chờ phê duyệt. Thực tế tại Đắk Lắk cũng như các tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi cho thấy, sản xuất nông nghiệp đa số manh mún, nhỏ lẻ. Việc áp cứng quy định trồng thuần và diện tích tập trung khiến người trồng sầu riêng khó lòng tiếp cận “tấm vé” xuất khẩu chính ngạch”, ông Lê Tấn Dũng nhấn mạnh.
Nhiều “điểm nghẽn” trong quản lý
Không chỉ dừng lại ở thủ tục cấp mới, công tác quản lý và duy trì mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói hiện hữu cũng bộc lộ nhiều bất cập.
Theo ông Lại Đức Đại, Chủ tịch UBND xã Krông Pắc, địa phương hiện có 37 mã số vùng trồng và 11 mã số cơ sở đóng gói đã được phê duyệt, nhưng trong đó có 5 mã số vùng trồng và 6 cơ sở đóng gói phải tạm dừng hoạt động để kiểm tra, xử lý vi phạm. Nỗi lo của địa phương hiện nay là nhiều hồ sơ đề nghị cấp mã số vùng trồng đã gửi đi, vẫn đang chờ phê duyệt. Trong khi diện tích cho thu hoạch và sản lượng sầu riêng tăng, nếu không được cấp mã số vùng trồng kịp thời, việc cấp đông sầu riêng sẽ làm giảm giá trị khoảng 50%.
Chỉ ra những bài toán căn cơ của ngành hàng, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk nhận định, công tác quản lý vùng trồng vướng nhiều “điểm nghẽn” lớn. Đáng kể nhất là tư duy ứng phó ngắn hạn. Một bộ phận doanh nghiệp và người trồng vẫn xem mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói là “điều kiện đủ” để xuất khẩu trước mắt, chưa chú trọng duy trì tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm soát sinh vật gây hại và an toàn thực phẩm một cách nghiêm ngặt, liên tục.
Bên cạnh đó, lực lượng cán bộ kiểm tra, giám sát sau cấp mã còn hạn chế so với quy mô phát triển của ngành hàng và yêu cầu quản lý ngày càng cao. Chuỗi liên kết từ khâu sản xuất đến tiêu thụ, xuất khẩu sản phẩm chưa chặt chẽ, thiếu bền vững.
Mặt khác, việc đầu tư kho lạnh bảo quản nông sản tốn kém chi phí nhưng mang tính mùa vụ và nhu cầu thị hiếu thị trường dẫn đến hiệu quả chưa cao nên doanh nghiệp còn e ngại đầu tư, mở rộng quy mô.
Đáng chú ý, tỉnh Đắk Lắk hiện vẫn thiếu các phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn được GACC chỉ định. Doanh nghiệp phải gửi mẫu đi các tỉnh khác test, làm phát sinh chi phí và kéo dài thời gian chờ đợi. Hiện tượng mạo danh mã số vùng trồng, tranh mua, tranh bán, “bẻ kèo” phá vỡ cam kết diễn ra trong các năm trước cũng tiềm ẩn rủi ro đối với hệ thống quản lý và uy tín nông sản xuất khẩu.
Ngoài ra, tình trạng một container xuất khẩu thường phải thu mua từ 10 - 15 hộ dân, trong khi yêu cầu xuất khẩu phải bảo đảm tính đồng nhất về mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói gây không ít trở ngại cho doanh nghiệp trong việc hoàn thiện hồ sơ, đáp ứng các quy định của thị trường nhập khẩu. Đối với việc thu mua từ nhiều hộ sản xuất nhỏ lẻ, chỉ cần một lô hàng bị phát hiện tồn dư cadimi, chất cấm Vàng O hay vi phạm kiểm dịch thực vật, toàn bộ mã số vùng trồng của cả khu vực rộng lớn sẽ bị đình chỉ, gây thiệt hại dây chuyền cho những hộ làm ăn chân chính.
Đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu trái cây lớn trên địa bàn tỉnh cho rằng, Đắk Lắk mới chỉ có 42 mã số cơ sở đóng gói được cấp, quá ít so với quy mô sản lượng sầu riêng của tỉnh. Doanh nghiệp đề xuất các cơ quan chức năng cần đơn giản hóa thủ tục cấp mã cơ sở đóng gói, nghiên cứu điều chỉnh một số yêu cầu kỹ thuật phù hợp với điều kiện khí hậu Tây Nguyên thường mưa ẩm vào mùa thu hoạch; đồng thời đàm phán với phía Trung Quốc theo hướng khoanh vùng xử lý vi phạm thay vì đình chỉ toàn bộ mã số ngay khi phát hiện lỗi nhỏ.
Mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói không đơn thuần là thủ tục hành chính, mà là "tấm hộ chiếu” ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng ngàn hộ dân và vị thế của nông sản Việt. Khi thời điểm thu hoạch chính vụ sầu riêng đã cận kề, để "tấm hộ chiếu” xuất khẩu không trở thành “điểm nghẽn”, việc tháo gỡ khó khăn cùng các quy định bất cập là nhiệm vụ cấp bách được chính quyền địa phương và các bộ, ngành triển khai quyết liệt..
