Sửa Luật Tiếp cận thông tin: Hoàn thiện hành lang pháp lý cho quản trị minh bạch trong kỷ nguyên số - Báo Phụ Nữ Việt Nam
Sáng 12/4, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi). Trong bối cảnh công cuộc chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, các đại biểu tập trung kiến nghị những giải pháp nhằm đưa quyền tiếp cận thông tin từ quy định hiến định trở thành thực chất, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước, đặc biệt là cấp cơ sở.
Chuyển đổi số phải là "trục chính" trong cung cấp thông tin
Nhiều ý kiến tại nghị trường thống nhất rằng, trong kỷ nguyên số, thông tin công không chỉ dừng lại ở văn bản giấy mà tồn tại dưới dạng dữ liệu số và cơ sở dữ liệu dùng chung. Do đó, việc sửa luật lần này chính là cơ hội để hoàn thiện nền tảng cho một chính phủ minh bạch.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) phân tích, dự thảo luật hiện mới dừng ở mức "đẩy mạnh" hay "tăng cường" ứng dụng công nghệ thông tin. Theo đại biểu, nếu đã xác định xây dựng Nhà nước số, việc công khai thông tin trên môi trường mạng phải là phương thức chủ yếu và mang tính nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, thay vì chỉ là phương thức khuyến khích. Đồng thời, thông tin khi đưa lên môi trường số phải đáp ứng tiêu chí "dễ tìm kiếm, dễ truy cập và dễ khai thác" để tránh tình trạng công khai nhưng người dân không thể tiếp cận hiệu quả.
Tuy nhiên, song song với việc số hóa, các đại biểu cũng lưu ý đến "khoảng cách số". Đại biểu Đỗ Thị Việt Hà (Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) cho rằng tại các vùng sâu, vùng xa nơi hạ tầng công nghệ còn hạn chế, việc duy trì các hình thức truyền thống như loa truyền thanh, niêm yết tại cộng đồng vẫn là điều bắt buộc để bảo đảm quyền lợi cho các nhóm yếu thế như người nghèo, trẻ em.
Xóa bỏ cơ chế xin - cho và những khái niệm định tính
Một trong những vấn đề gây tranh luận sôi nổi là các quy định mang tính định tính tại dự thảo, dễ tạo kẽ hở cho việc né tránh trách nhiệm cung cấp thông tin.
Đặc biệt, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn ĐBQH thành phố Hà Nội) chỉ ra điểm bất cập tại khoản 5 Điều 27, khi cho phép cơ quan từ chối cung cấp thông tin nếu yêu cầu "vượt quá khả năng đáp ứng" hoặc "ảnh hưởng đến hoạt động bình thường". Đại biểu cho rằng đây là một "lỗ hổng" định tính cao, rất dễ bị lạm dụng để biến quyền của dân thành cơ chế xin - cho. Các đại biểu kiến nghị cần có tiêu chí rõ ràng, cơ chế giám sát độc lập và nghĩa vụ giải trình bằng văn bản khi từ chối cung cấp thông tin.
Về thời điểm công khai, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà cũng kiến nghị rút ngắn thời hạn đối với các thông tin cấp bách liên quan đến sinh mạng, sức khỏe cộng đồng, thiên tai. Thay vì đợi 5 ngày làm việc như quy định chung, các thông tin này cần được công bố ngay lập tức hoặc chậm nhất trong 24 giờ kể từ khi được tạo ra.
Nâng cao trách nhiệm của chính quyền cấp cơ sở
Vai trò của chính quyền cấp xã được các đại biểu đặt lên bàn cân khi dự thảo luật có xu hướng thu hẹp phạm vi cung cấp thông tin của cấp này. Đại biểu Nguyễn Thái Học (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) khẳng định, chính quyền cơ sở là nơi gần dân nhất, do đó không chỉ thông tin do xã tạo ra mà cả những thông tin do xã tiếp nhận, quản lý cũng phải được cung cấp cho người dân. Việc này giúp xây dựng chính quyền theo hướng "gần dân, phục vụ nhân dân", tránh đẩy trách nhiệm lên cấp trên.
Ngoài ra, đại biểu Trần Thị Oanh (đoàn Lâm Đồng) đề xuất mở rộng chủ thể cung cấp thông tin đến các tổ chức chính trị - xã hội và các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước, nhằm bảo đảm mọi dòng tiền và chính sách công đều được minh bạch hóa.
Đảm bảo tính thống nhất và an toàn dữ liệu
Bên cạnh sự minh bạch, vấn đề an toàn thông tin và tính thống nhất pháp lý cũng được chú trọng. Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cảnh báo về nguy cơ lộ bí mật nhà nước hoặc dữ liệu cá nhân nếu cơ chế tiếp cận không được thiết kế chặt chẽ. Quyền tiếp cận thông tin phải được đặt trong khuôn khổ liên thông với các luật chuyên ngành về bảo vệ bí mật nhà nước và an ninh mạng.
Kết thúc phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến để chỉnh lý dự thảo. Trong đó, tập trung vào việc làm rõ trách nhiệm của chính quyền cấp cơ sở, nghiên cứu cơ chế miễn giảm chi phí cho nhóm yếu thế và hoàn thiện quy trình cung cấp thông tin theo hướng giảm thiểu thủ tục hành chính.
Dự thảo Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) sau khi hoàn thiện sẽ được trình Quốc hội xem xét thông qua tại đợt 2 của kỳ họp này, kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt trong việc bảo đảm quyền lợi chính đáng của công dân trong kỷ nguyên chuyển đổi số.
