'Kho báu khảo cổ' trên núi A Man - Báo Sài Gòn Giải Phóng
Giữa nhịp sống thường nhật của xã Tuy An Đông (tỉnh Đắk Lắk), núi A Man như một chứng tích nối liền hiện tại với quá khứ. Ở đó, khoảng 500 ngôi mộ cổ nằm lặng lẽ dưới tán rừng, là “kho báu khảo cổ” đầy bí ẩn.
Những ngôi mộ đá
Quần thể gần 500 ngôi mộ cổ nằm rải rác từ lưng chừng lên tận đỉnh núi A Man (còn gọi là núi A Mang), tuy không chạm trổ rồng phượng cầu kỳ, nhưng mang một vẻ đẹp nguyên sơ đến lạ kỳ. Các ngôi mộ được xây dựng bằng hợp chất vôi, cát trộn mật đường bao bọc những khối đá tự nhiên được sắp đặt khéo léo. Các ngôi mộ mang nhiều kiểu dáng đặc trưng như hình yên ngựa, hình mái nhà, hình mai rùa hay búp sen đều phủ đầy rêu phong, quay mặt về hướng Đông Nam, gối đầu vào vách núi. Một điểm chung của các ngôi mộ là đều không có bia, hoặc những tấm bia đã bị thời gian xóa nhòa dấu vết thông tin về chủ nhân.
Dưới chân núi A Man là ngôi chùa Châu Lâm cổ kính đã tồn tại hơn 200 năm. Sư cô Thích Nữ Như Kim, người nhiều năm tu tập và trông nom khu mộ, cho biết, theo lời người xưa truyền lại, đây có thể là nơi yên nghỉ của các tướng lĩnh, binh sĩ thời Nguyễn Ánh vào khoảng thế kỷ XVII - XVIII. Việc các bia mộ bị đục cũng được cho là nhằm bảo vệ thân phận của người đã khuất và bảo vệ thân nhân của họ. Hơi thở cuộc sống vẫn hiện diện thông qua những lối mòn nhỏ quanh khu mộ. Người dân địa phương đi làm rẫy thi thoảng dừng lại, thắp một nén nhang cho “người xưa”.
Di sản văn hóa cần được bảo tồn và tôn tạo
Thạc sĩ Nguyễn Hoài Sơn (nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học kỹ thuật Phú Yên trước đây) cho biết, ông đã dành nhiều thời gian nghiên cứu về di sản văn hóa đá khu vực Phú Yên, trong đó có quần thể 500 ngôi mộ cổ trên núi A Man - nơi vẫn còn nhiều câu hỏi cần được nghiên cứu sâu. Theo ông Sơn, các mộ táng tại đây rất độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa thuần Việt, từ phong thủy dân gian trong mai táng đến hoa văn, cách bài trí và kỹ thuật lập mộ. Quần thể 500 ngôi mộ có thể chia thành 4 loại hình chính, nhưng mỗi ngôi lại có những chi tiết khác nhau, hiếm khi trùng lặp hoàn toàn. Quy mô từng ngôi mộ cũng phản ánh vị thế xã hội của người nằm dưới mộ khi còn sống. Với kiến trúc đặc trưng, có thể khẳng định đây là mộ của người Việt. Nhiều khả năng mộ được xây dựng từ khoảng thế kỷ XVIII, bởi cách thức xây dựng tương đồng với một số ngôi mộ cổ của các dòng họ tại khu vực Phú Yên, đã được xác định niên đại.
Thực tế hiện nay quần thể mộ cổ A Man đang đối mặt với nhiều nguy cơ mai một. Suốt nhiều thập niên qua, hơn 500 ngôi mộ trên đỉnh A Man rơi vào cảnh “vô chủ”, thiếu sự chăm sóc và tôn tạo. Người dân địa phương canh tác nương rẫy, phát dọn cây bụi để trồng trọt ngay sát khu mộ, khiến cấu trúc đá vốn đã bị thời gian bào mòn càng thêm tổn hại. Nhiều nấm mồ bị rễ cây chen lấn làm nứt vỡ, số khác bị đất đá sạt lở vùi lấp hoặc hư hỏng do các hoạt động sản xuất nông nghiệp của con người.
Thạc sĩ Nguyễn Hoài Sơn kiến nghị, quần thể 500 ngôi mộ cổ trên núi A Man là một di sản văn hóa lớn cần được bảo tồn và tôn tạo. Việc nghiên cứu, gìn giữ và khai thác hợp lý vừa giúp bảo tồn giá trị lịch sử và mở ra tiềm năng phát triển du lịch văn hóa cho địa phương.
Ông Nguyễn Lê Vũ, Phó Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Đắk Lắk, cho biết, hiện quần thể 500 ngôi mộ cổ trên núi A Man đã được đưa vào danh mục kiểm kê di sản văn hóa của tỉnh. Khu vực quanh núi A Man còn tồn tại nhiều yếu tố văn hóa - lịch sử khác như: làng gốm cổ Quảng Đức; làng dệt lụa, gấm Ngân Sơn; làng thuyền thúng. Trong thời gian tới, sở sẽ tiến hành kiểm tra thực tế để nghiên cứu và đề xuất các phương án bảo tồn cụ thể.
