Huyền tích chín 'anh em' Gành Đá Dĩa - Tạp chí Doanh nhân Sài Gòn

Sau nhiều dịp điền dã, có lão nông tri điền xứ Nẫu đã kể câu chuyện về chín anh em con của Thần Đất và Thần Biển…

Thuở khai thiên

Ngày xưa, khi Thạch Bi Sơn còn là cột trời phân chia hai vương quốc, có một vị thần sống giữa ranh giới đó - không thuộc về bên nào, mà thuộc về tất cả. Người Việt gọi Ngài là Thổ Địa Trung Thiên, người Chăm tôn là Pô Nagar Đất Giữa, người Êđê gọi bằng cái tên giản dị: Ama Batu - Cha của Đá.

Ama Batu lấy sóng biển làm vợ. Người phụ nữ đó không có tên, chỉ được gọi là Mẹ Sóng - bởi bà đến rồi đi, không ai giữ được, không ai đặt tên được. Mỗi lần triều dâng là mỗi lần bà về thăm chồng. Mỗi lần triều rút là bà lại ra khơi.

Họ sinh được chín người con trai đều mang hai dòng máu cứng như đất, mềm như nước - ban ngày là đá, ban đêm là người.

Người anh Cả tên Dĩa trầm tĩnh, vuông vắn, biết sắp xếp mọi việc ngay ngắn như mâm cỗ cúng tế. Anh chọn nơi gần biển nhất để ở, nơi sóng có thể vỗ vào người anh mỗi ngày - để anh không quên mẹ. Đó là Gành Đá Dĩa bây giờ.

Người ta kể rằng thuở còn là người, anh Dĩa thường xếp đá thành mâm dâng lên tổ tiên mỗi mùa cúng tế. Anh xếp tỉ mỉ, cẩn thận, từng tảng một - như người mẹ bày mâm cúng cho con. Khi hóa đá, anh mang hình dáng đó theo mãi mãi: Những khối lăng trụ lục giác xếp khít nhau, đều đặn đến mức người đời sau tưởng có bàn tay thợ đẽo gọt. Không phải thợ nào đẽo. Đó là tình thương của người anh cả nhớ mẹ.

Người anh thứ hai tên Yến - bay bổng, thích tự do, hay trèo lên cao nhìn ra biển. Anh chọn một hòn đảo nhỏ cách bờ vừa đủ xa để thấy toàn cảnh, vừa đủ gần để nghe tiếng sóng. Đó là Hòn Yến. Mùa xuân, chim yến từ khắp nơi bay về làm tổ trên người anh - bởi chim biết đây là người hiền, đây là đất lành. Anh Yến không xua đuổi. Anh nằm im, để chim làm tổ trong từng khe đá, ấp trứng, nuôi con - như tấm lòng anh, luôn bao dung, che chở. Người Chăm xưa gọi Hòn Yến là “Hòn của kẻ biết lắng nghe” vì nếu bạn đứng đủ lâu và đủ yên, bạn sẽ nghe tiếng biển kể chuyện.

Người anh thứ Ba tên Đụn - to lớn, vạm vỡ, hay cõng em trên lưng. Thuở còn là người, anh là người khỏe nhất trong bảy anh em, thường gánh lúa, gánh cá, gánh củi cho cả làng. Khi hóa đá, anh vẫn giữ dáng đứng của người đang cõng một vật nặng - lưng hơi khom, vai rộng, chân bám chắc vào đất. Đó là Hòn Đụn. Ngư dân ra khơi thường nhìn về Hòn Đụn để định hướng. “Thấy lưng anh Đụn là biết mình chưa lạc” - người già trong làng hay nói vậy.

Bốn anh em sinh tư cùng tên Vực gồm vực Trà Cơi - vực Hố Tròn - vực Song (thác Đôi, thác Tìnhh Yêu) và vực Hòm (thác Đơn, thác Độc Thân). Cả bốn anh em sinh tư đều kín đáo, hay giữ bí mật, thích ở trong bóng tối. Trong khi các anh ra biển, bốn anh Vực đi ngược lên núi, tìm chỗ có vách đá dựng đứng bao quanh như chiếc hòm gỗ khổng lồ. Các anh ở đó, giữ gìn những thứ mà gió và sóng không thể cuốn đi: Hạt giống của rừng, tiếng hú của thú hoang, mạch nước ngầm từ lòng núi.

Người Êđê kể rằng Ama Batu - Cha của Đá đã giao cho 4 anh em sinh tư một nhiệm vụ: giữ lửa của rừng. Không phải lửa đốt phá, mà là lửa sống - hơi ấm của đất, nhựa của cây, tiếng rừng thở về đêm. Ai lạc vào vực mà ngồi im đủ lâu sẽ nghe thấy tiếng thở đó.

Người em thứ tám là Đồi ở Tuy Hòa, xa nhất. Trong khi bảy anh em đều sống chung với Nước, gắn liền tình cảm khắng khít với Mẹ; anh Tám lại theo Cha, hòa vào lòng đất nhưng vẫn thủy chung với Mẹ, gắn bó với các anh em khác. Là Út Tám, anh Đồi trầm tĩnh, chịu khó, chăm chỉ cùng đất tạo nên bao sản vật dâng đời. Anh hóa đá ở vị trí xa nhất trên vùng đất cạn, tạo thành quần thể đá có hình dạng như Ghềnh Đá Dĩa nhưng không có nước biển vỗ vào - đá khô, đá trên đồi, đá giữa rừng thưa.

Người dân địa phương bắt gặp cả quần thể tảng đá lạ hình lục giác trên cạn, bèn ngạc nhiên: Sao đá ở đây lại giống đá dưới biển? Đó là vì anh Đồi nhớ anh Dĩa mà bắt chước anh - dù không có biển, vẫn cố xếp mình cho ngay ngắn, cho giống anh.

Người em út tên Lạc - bé nhất, hay đi lang thang, chưa tìm được chỗ ở cố định. Anh Lạc vẫn đang đi - qua từng ngọn đồi, từng khúc suối, từng vạt rừng của Tuy An. Thỉnh thoảng người ta bắt gặp một tảng đá kỳ lạ ở nơi không ngờ tới, hình dạng lạ mắt, không giống đá thông thường. Đó là anh Lạc - đang nghỉ chân. Người già hay dặn trẻ con: “Thấy đá lạ thì đừng đập, đừng xô - biết đâu là anh Lạc đang ngủ.”

Lời nguyền và lời hứa

Câu chuyện này không thuộc của riêng ai - nó thuộc về những ai đã sống trên mảnh đất Phú Yên từ ngàn đời. Kể lại nó là cách giữ gìn không chỉ đá - mà giữ gìn cái hồn chung của một vùng đất.

Chín anh em không hóa đá vì trừng phạt, không hóa đá vì tội lỗi.

Họ hóa đá vì một lời nguyền.

Ngày đó, vùng đất Tuy An và Tuy Hòa đang bị tranh giành, lửa chiến loạn cháy suốt từ Thạch Bi Sơn ra đến tận bờ biển. Dân làng bỏ chạy. Mùa màng cháy rụi. Cá tôm không còn ai đánh bắt.

Mẹ Sóng từ ngoài khơi nhìn vào, khóc. Sóng biển dâng cao bất thường - đó là nước mắt bà.

Chín anh em họp lại. Anh cả Dĩa nói: “Đất này cần người giữ. Không phải giữ bằng gươm giáo - mà giữ bằng sự hiện diện. Nếu chúng ta đứng đây, bất động, vĩnh cửu thì dù ai đến, đất này vẫn có chủ. Chủ không tranh giành, không đánh đuổi, chỉ đứng đây. Và sẽ đứng mãi.”

Tám người em đồng ý. Đêm đó, cả chín anh em ra biển tắm lần cuối - để nhớ mẹ. Rồi mỗi người tìm đến vị trí của mình, ngồi xuống, và hóa đá trước bình minh.

Kể từ đó, chiến tranh tạm yên. Không ai giải thích được tại sao - người Việt, người Chăm, người Êđê đều kể một câu chuyện khác nhau về nguyên do. Nhưng tất cả đều chung một ý: Đất này có thần giữ, không nên xâm phạm.

Chín anh em để lại một giao ước - không được ghi chép lại câu chuyện này, chỉ truyền miệng từ đời này sang đời khác:

“Chúng ta giữ đất cho người. Người giữ đất cho chúng ta.

Ai đến đây với lòng thành, chúng ta cho mưa thuận gió hòa.

Ai đến đây với lòng tham, sóng và rừng sẽ không dẫn đường về.

Ai giữ gìn đất đá, con cháu họ sẽ không bao giờ đói.

Ai phá hoại đất đá, họ sẽ mất đi thứ quý nhất - không phải tiền của, mà là ký ức về quê hương.”

Dành cho du khách

Khi bạn đứng trước Gành Đá Dĩa và nhìn những khối đá lục giác xếp khít vào nhau như bàn tay người thợ lành nghề nhất thế gian - hãy biết rằng đó không phải ngẫu nhiên. Và mong rằng, bạn hãy nhẹ chân!

Khi bạn ngồi trên Hòn Yến hay Hòn Đụn nghe chim hót và sóng ca - hãy biết rằng có người đang lắng nghe cùng bạn.

Khi bạn đứng trước bốn vực Đá Dĩa trong rừng núi Tuy An Tây, nghe thác ca và cảm thấy an yên kỳ lạ - hãy biết rằng đó là hơi thở của những người giữ lửa.

Khi bạn ghé thăm đồi Đá Dĩa ở Tuy Hòa , nghe như đá thầm thì kể chuyện hồng hoang; gió nghịch ngợm, lúc đùa vui, lúc dỗi trách vì ai đó vô tâm.

Và khi bạn bắt gặp một tảng đá hình thù lạ lẫm ở nơi không ngờ tới - Có thể anh Lạc đang nghỉ chân. Hãy chào anh một tiếng!

Nguyễn Văn Mỹ, Thanh Hưng