Giải bài toán phát triển bền vững thủy điện sau lũ dữ - Báo Kinh tế & Đô thị

Mở đầu tọa đàm, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến – Phó Tổng biên tập Báo Tiền Phong – đã phác họa một bức tranh đầy ám ảnh về tình hình thiên tai vừa qua. Việt Nam vừa đi qua một năm thiên tai khốc liệt khi mưa lũ lịch sử càn quét qua 3/4 diện tích lãnh thổ, để lại những vết thương sâu sắc cả về người và của. Những con số biết nói đã minh chứng cho sự tàn khốc này: 468 sinh mạng đã nằm lại hoặc mất tích giữa dòng nước dữ, cùng gánh nặng kinh tế khổng lồ ước tính lên đến gần 100.000 tỷ đồng, đặt đất nước trước những thách thức phục hồi vô cùng nan giải.

Theo nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, thực tế khốc liệt này là hồi chuông cảnh báo về biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ chồng lũ, bão mạnh trái quy luật đã đặt hệ thống hạ tầng phòng chống thiên tai, đặc biệt là các công trình thủy điện, trước những thử thách chưa từng có tiền lệ.

“Chúng ta cần thay đổi tư duy tiếp cận: coi an toàn con người và hệ sinh thái là ưu tiên hàng đầu. Quy trình vận hành hồ chứa không thể chỉ dựa vào số liệu quá khứ mà phải cập nhật theo kịch bản biến đổi khí hậu mới nhất” - ông Tiến nhấn mạnh.

Tại buổi tọa đàm, các chuyên gia đã dùng góc nhìn khoa học để làm rõ những định kiến về thủy điện.

Dưới góc nhìn khoa học, GS.TS Nguyễn Quốc Dũng – Phó Chủ tịch Thường trực Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam khẳng định thủy điện không phải là “vị cứu tinh” tuyệt đối nhưng cũng minh oan rằng đây không phải là “thủ phạm” gây lũ. Thực tế, các hồ chứa đóng vai trò là lá chắn quan trọng với khả năng cắt giảm từ 60-90% đỉnh lũ, tạo ra khoảng “giờ vàng” vô giá để hạ du kịp thời sơ tán.

Giải mã hiện tượng “lũ chồng lũ” thường bị hiểu lầm, GS.TS Nguyễn Quốc Dũng chỉ ra đây là hệ quả của các hình thái thiên tai cực đoan liên tiếp; khi hồ đã đạt dung tích thiết kế, để đảm bảo an toàn đập, chủ hồ buộc phải duy trì nguyên tắc xả bằng lượng nước đổ về (Qxả=Qđến). Tình trạng nước dâng nhanh tại hạ du lúc này không phải do hồ chứa "tống" thêm nước, mà là kết quả của sự cộng hưởng bất lợi giữa lưu lượng xả, đỉnh lũ từ các sông nhánh và triều cường trong điều kiện thoát lũ hạn chế.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tài Sơn - Phụ trách Ban An toàn đập, Hội Đập lớn Việt Nam dẫn chứng số liệu thực tế tại lưu vực sông Ba. Trong đợt lũ vừa qua, 3 trong số các công trình lớn (Krông H’năng, Sông Hinh, Ayun Hạ và Ka Nak...) đã tham gia cắt lũ với tổng lưu lượng hơn 2.000 m³/s.

“Nếu không có các hồ chứa thượng lưu, đỉnh lũ sông Ba có thể vượt ngưỡng 18.000 m³/s, hậu quả khi đó sẽ còn thảm khốc hơn nhiều” - ông Sơn phân tích.

Để nâng tầm vai trò “lá chắn” và hướng tới sự phát triển bền vững cho thủy điện, các đại biểu đã thống nhất lộ trình đột phá với trọng tâm là chuyển dịch sang quản trị thông minh. Cụ thể, việc ứng dụng hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS), minh bạch hóa dữ liệu thực tế và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để dự báo chính xác lưu lượng nước về hồ được xem là giải pháp then chốt.

Bên cạnh đó, tư duy quản lý cần mở rộng quy mô ra toàn lưu vực thay vì chỉ tập trung vào an toàn thân đập, đồng thời chuyển hóa mối quan hệ giữa các bên từ “đối đầu” sang “đối tác” chiến lược vì an toàn cộng đồng.

Song song với đổi mới công nghệ, việc siết chặt kỷ cương vận hành cũng được đặt lên hàng đầu; trong đó, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT Đắk Lắk Nguyễn An Phú kiến nghị Trung ương sớm đầu tư hệ thống quan trắc hiện đại, xây dựng quy trình vận hành nghiêm ngặt và áp dụng chế tài đủ mạnh đối với các chủ hồ chậm trễ trong việc chia sẻ thông tin cảnh báo sớm cho chính quyền và người dân.

Kết thúc tọa đàm, các chuyên gia thống nhất rằng: thủy điện bền vững phải là sự hài hòa giữa an ninh năng lượng và an toàn tính mạng Nhân dân. Việc chia sẻ dữ liệu kịp thời, thống nhất và dễ tiếp cận chính là chìa khóa để biến các công trình thủy điện thành những mắt xích an toàn trong mạng lưới phòng chống thiên tai quốc gia.

Phương Đông