Buôn làng dần vắng bóng voi - Báo Văn hóa
Từng gắn bó với đời sống các buôn làng Tây Nguyên, đàn voi nhà ở Đắk Lắk từ hơn 500 cá thể năm 1980 nay chỉ còn 33 con, phần lớn đã già, hết tuổi sinh sản. Thực trạng này đặt công tác bảo tồn đàn voi trước nhiều thách thức.
Buôn Đôn không còn “chú voi con”
Những ngày cuối tháng 9, trong cơn mưa chiều lâm thâm, gia đình ông Y Thanh Uông (xã Đắk Liêng, Đắk Lắk) lặng lẽ ngồi trong căn nhà dài, ánh mắt đượm buồn dõi về ngọn đồi nơi voi Bắk Khăm yên nghỉ.
Dù đã hơn một năm trôi qua, nỗi đau về sự ra đi của con voi gắn bó với gia đình suốt nhiều thập kỷ vẫn chưa nguôi.
Ông Y Thanh Uông kể, Bắk Khăm đến với gia đình ông từ năm 1974. Hơn 5 thập kỷ, con voi trở thành một thành viên trong gia đình, một người bạn gắn bó với ông từ những ngày còn nghèo khó, cùng trải qua nhiều biến đổi của cuộc sống.
Ngày Bắk Khăm gặp nạn và chết trong rừng sâu, gia đình ông như chịu thêm một cú sốc lớn. Sự ra đi đột ngột của một thành viên thân thiết khiến mọi người không sao nguôi ngoai. Gia đình ông cẩn thận chôn Bắk Khăm tại nghĩa trang của buôn, cạnh mộ mẹ ông.
“Voi Bắk Khăm là con voi cuối cùng của dòng tộc chúng tôi. Tôi sẽ xây nhà mồ cho bạn ấy theo phong tục, để sau này con cháu biết rằng dòng tộc mình từng có một thành viên kiêu hãnh như vậy”, ông Y Thanh Uông tâm sự.
Câu chuyện của Bắk Khăm cũng là câu chuyện về sự biến mất dần của voi nhà ở những buôn làng từng xem loài vật này như một thành viên trong gia đình.
Theo số liệu của Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật hoang dã, quản lý bảo vệ rừng Đắk Lắk (Trung tâm Bảo tồn voi), năm 1980, Đắk Lắk có hơn 500 cá thể voi nhà. Thời điểm ấy, tại những vùng đất như Buôn Đôn, Lắk, hình ảnh voi xuất hiện trong các buôn làng là điều hết sức bình dị.
Cũng trong thời kỳ đó, hình ảnh chú voi con của Bản Đôn đi vào âm nhạc, trở thành một ký ức đẹp về vùng đất Tây Nguyên và mối quan hệ gắn bó giữa voi với con người. Thế nhưng hơn 50 năm sau, bức tranh ấy đã thay đổi.
Trở lại Buôn Đôn, chúng tôi chỉ còn bắt gặp lác đác những chú voi đã già nua, nhiều con vẫn phục vụ tại các điểm du lịch. Những đàn voi đông đúc từng gắn với đời sống buôn làng nay gần như không còn.
Ông Nguyễn Công Chung, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn voi, cho biết hiện Đắk Lắk chỉ còn 33 cá thể voi nhà; trong đó, xã Buôn Đôn có 24 con, xã Đắk Liêng có 9 con. Đáng lo ngại, phần lớn số voi này đã già yếu, hết tuổi sinh sản.
Không chỉ voi nhà, voi rừng cũng chịu nhiều sức ép khi sinh cảnh tự nhiên bị thu hẹp và tác động của con người ngày càng gia tăng. Từ một loài vật hiện diện trong đời sống thường nhật của nhiều buôn làng, voi đang dần trở thành hình ảnh chỉ còn trong ký ức.
Nỗ lực bảo tồn đàn voi
Sự già hóa của đàn voi nhà đặt công tác bảo tồn trước bài toán ngày càng cấp bách.
Không chỉ phải chăm sóc những cá thể voi còn lại, ngành chức năng và các tổ chức bảo tồn còn phải tìm cách duy trì nguồn gen, tạo điều kiện để voi có thể sinh sản và từng bước thay đổi cách con người tương tác với loài vật này.
Nhằm hỗ trợ công tác bảo tồn, Tổ chức Động vật Châu Á đã hỗ trợ 2,2 triệu USD cho tỉnh Đắk Lắk để triển khai quá trình chuyển đổi từ du lịch cưỡi voi sang mô hình du lịch thân thiện cùng voi.
Theo mô hình này, những con voi từng phải chở khách trong thời gian dài được đưa trở lại môi trường tự nhiên, giảm áp lực lao động và có điều kiện phục hồi sức khỏe.
Cùng với đó, dự án hướng đến việc bảo đảm sinh kế cho chủ voi và quản tượng trong quá trình chuyển đổi.
Bà Heidi Quine - Trưởng đại diện Tổ chức Động vật Châu Á tại Việt Nam cho biết, mô hình du lịch thân thiện cùng voi triển khai tại Buôn Đôn bước đầu mang lại những hiệu ứng tích cực. Các cá thể voi tham gia mô hình đều có sự cải thiện về sức khỏe.
Theo bà Heidi Quine, đơn vị đang tiếp tục mở rộng dự án đối với những cá thể voi còn hoạt động du lịch tại khu vực Liên Sơn Lắk, nhằm cải thiện đời sống và mang lại phúc lợi tốt hơn cho voi.
Song song với chuyển đổi mô hình du lịch, Tổ chức Động vật Châu Á cũng triển khai nhiều hoạt động giáo dục, truyền thông trong cộng đồng như tổ chức cuộc thi vẽ tranh, viết thông điệp, chiếu phim, vẽ tranh tường tại trường học.
Đồng thời, tập huấn cho giáo viên, cán bộ; tổ chức triển lãm và các cuộc thi truyền thông với thông điệp “Ngừng cưỡi voi - Để voi trở về rừng”.
Những hoạt động này hướng đến việc thay đổi nhận thức của cộng đồng, để voi không còn được nhìn nhận đơn thuần như một phương tiện phục vụ du lịch mà được đối xử như một loài vật cần được bảo vệ và chăm sóc.
Ông Nguyễn Công Chung cho biết, Trung tâm Bảo tồn voi đang tiếp tục tập trung vào công tác bảo tồn, chăm sóc và bảo đảm phúc lợi cho những cá thể voi nhà còn lại.
Sau khi voi Bắk Khăm chết, Trung tâm đã làm việc với các chủ voi tại khu vực Liên Sơn Lắk, đề nghị dừng mô hình cưỡi voi và từng bước chuyển sang du lịch thân thiện cùng voi.
Các chủ voi sẽ được hỗ trợ chi phí trong quá trình chuyển đổi. Đơn vị du lịch hồ Lắk cũng hỗ trợ 50% giá vé đối với du khách tham quan mô hình du lịch thân thiện cùng voi.
Tuy nhiên, bài toán khó nhất hiện nay vẫn là duy trì đàn voi trong tương lai.
Theo ông Chung, thời gian qua Trung tâm đã nghiên cứu, tổ chức phối giống cho 5 voi cái, trong đó có 3 con mang thai nhưng sau đó quá trình sinh sản không thành công.
“Voi nhà hiện nay đã quá tuổi sinh sản, khiến việc nhân giống tự nhiên trở nên vô cùng khó khăn”, ông Chung nói.
Trước thực tế này, UBND tỉnh Đắk Lắk đã báo cáo Trung ương xem xét khả năng hợp tác với các quốc gia có quần thể voi nhà như Thái Lan, Lào… trong việc trao đổi hoặc bổ sung cá thể voi cái phục vụ công tác sinh sản, nhân giống, góp phần bảo tồn nguồn gen của loài vật đang đứng trước nguy cơ biến mất tại Việt Nam.
